Ocena stanu kamienia
Przed przystąpieniem do pracy warto dokładnie obejrzeć żarnowiec. Kamień powinien być możliwie jednorodny: bez głębokich pęknięć biegnących przez cały przekrój i bez odspojonych fragmentów krawędzi. Kamień z płytkimi rysami nadaje się do użycia, ale przy dużych pęknięciach wzdłuż promienia płyta może pękać pod wpływem mrozu lub nacisku.
Typowy żarnowiec waży od kilkuset kilogramów do ponad tony — zależy to od średnicy, grubości i rodzaju kamienia. Granit jest cięższy i twardszy niż piaskowiec. Przed transportem i ułożeniem warto zmierzyć masę kamienia lub skonsultować się z kimś, kto ma doświadczenie w pracy z takimi obiektami.
Przygotowanie miejsca
Miejsce pod żarnowiec należy wybrać z uwzględnieniem kilku czynników:
- Obszar powinien być dostępny dla sprzętu do transportu (podnośnik ładunkowy, wózek, krążki).
- Grunt nie powinien mieć zbyt dużego nachylenia — jeśli teren jest pochyły, konieczna będzie dodatkowa stabilizacja.
- W pobliżu nie powinno być podziemnych instalacji — rur, kabli ani fundamentów.
- Jeśli żarnowiec ma leżeć poziomo jako stopnica lub płyta chodnikowa, teren pod nim musi być wypoziomowany.
Wykop i podłoże
Pod żarnowiec wykonuje się wykop głębszy o kilkanaście centymetrów niż wynosi docelowe zagłębienie kamienia. Standardową procedurą jest:
- Wykopanie otworu o głębokości ok. 30–40 cm i średnicy kilkanaście centymetrów większej niż kamień.
- Ubicie dna wykopu ręcznie lub za pomocą zagęszczarki.
- Zasypanie warstwy klińca frakcji 0–31,5 mm na grubość ok. 15–20 cm i ubicie.
- Nałożenie warstwy piasku płukanego grubości 5–8 cm i wyrównanie.
Warstwa drenująca z klińca jest szczególnie ważna w rejonach z częstym zamarzaniem gruntu. Bez niej woda gromadząca się pod kamieniem zamarza i może przemieszczać płytę.
Podłoże decyduje o trwałości całego układu — ciężki kamień na niestabilnym gruncie zacznie osiadać w ciągu jednego lub dwóch sezonów zimowych.
Transport i opuszczanie kamienia
Do przemieszczania żarnowców stosuje się kilka sprawdzonych metod:
- Dźwig lub ładowarka — najbezpieczniejsza metoda dla ciężkich egzemplarzy powyżej 300 kg.
- Wózek platformowy z wałkami — przy krótkich odległościach na twardym podłożu.
- Drewniane belki jako prowadnice — historyczna metoda stosowana przy transporcie kamieni młyńskich.
Podczas opuszczania kamienia do wykopu należy zadbać o to, by spadał równomiernie — uniesiony jednostronnie może się przewrócić lub rozbić o krawędź wykopu.
Poziomowanie
Po ułożeniu kamienia w wykopie sprawdza się jego poziom za pomocą poziomicy. Docelowo kamień powinien wystawać nieco ponad otaczający teren — ok. 2–3 cm — co ułatwia odprowadzenie wody i zapobiega gromadzeniu się błota na krawędziach.
Jeśli kamień jest zbyt głęboko, dosypuje się piasek pod jego spód. Jeśli za wysoko — usuwa się część warstwy piasku i ponownie wyrównuje. Korekty wykonuje się stopniowo, unikając zbyt gwałtownych przesunięć kamienia.
Wypełnienie szczelin
Po osiągnięciu prawidłowego poziomu przestrzeń między krawędzią kamienia a ściankami wykopu zasypuje się drobnym klińcem lub piaskiem. Materiał dosypuje się partiami i ubija ręcznie, uważając by nie przesunąć kamienia. W ogrodach naturalnych popularne jest wypełnienie szczelinami trawą lub mchem — rośliny te dobrze znoszą ucisk i zabezpieczają krawędź kamienia.
Pierwsze tygodnie po ułożeniu
W ciągu pierwszych kilku tygodni warto obserwować, czy kamień nie osiada lub nie przesuwa się. Po pierwszym deszczu piasek pod spodem może się nieco ubić — jeśli kamień obniżył się zauważalnie, należy go podnieść i dosypać materiału. Po pierwszej zimie ocenia się stan podłoża: granit lepiej znosi mróz niż miękki piaskowiec.
Użyteczne odniesienia
Ogólne zasady przygotowania nawierzchni kamiennych są opisane m.in. w materiałach Polskiego Zrzeszenia Inżynierów i Techników Sanitarnych oraz w dokumentach normalizacyjnych dotyczących małej architektury ogrodowej. Informacje historyczne o żarnowcach dostępne są w zbiorach Muzeum Wsi Polskiej.